San Fransisko
GiriÅŸimciler, Altına Hücum’dan kaynaklanan zenginliklerini kulllanmak istediler. Bu giriÅŸimler içinde ilk kazananlar ilk farkedileni 1852′de kurulan Wells Fargo olmak üzere bankacılık sektörü ve demiryolu sektörüydü. San Francisco Limanı’nın geliÅŸmesi ile ÅŸehir bir ticaret merkezi haline geldi. Bölge halkının ihtiyaçlarına cevap vermek adına birçok firma açılmıştı. Bunlardan bazıları Levi Strauss’in kurduÄŸu kumaÅŸ mamülleri ticarethanesi ve Domingo Ghirardelli’nin kurduÄŸu çikolata fabrikasıdır. Åžehre yeni göç eden işçiler, ÅŸehrin çok dilli olmasına neden oldu. Demiryollarında çalışan Çinliler, Çin Mahallesi’ni kurdular. Ä°lk tramvay 1873 yılında Clay Street’ta faaliyete gçmiÅŸtir. Åžehirdeki Viktorya evleri bu dönemde ÅŸeklini almaya baÅŸlamış ve ÅŸehrin sivil liderlerinin bölgeye bir park açılması ile ilgili kampanyaları, Golden Gate Parkı’nın planlanması ile sonuçlamıştır. San Franciscolular nitelikli okullar, kiliseler, tiyatrolar gibi sosyal yaÅŸam binaları inÅŸa etmiÅŸlerdir.[23] Sonraki yüzyılda; San Francisco, dikkat çekici stili, görkemli otelleri ve Nob Hill’deki gösteriÅŸli köşkleri ile bilinir oldu.[24]
18 Nisan 1906′da saat 5:12 sularında, büyük bir deprem San Francisco’yu ve Kuzey Kaliforniya’yı vurdu. Birçok binanın sarsıntıdan yıkılmasıyla birlikte, gaz hatlarındaki kopmalar yangına sebep oldu. Yangın ÅŸehre yayıldı ve birkaç gün kontrol altına alınamadı. Su ÅŸebekesinin servis dışı kalmasıyla beraber; askeri birimler yangını frenlemek adına bir yangın önleme ÅŸeridi oluÅŸturmaya karar verdiler ve dinamitle bazı binaları patlattılar.[26] San Francisco’nun özünü de oluÅŸturan ÅŸehir merkezi de dahil olmak üzere kentin dörtte üçü küle döndü.[27] Yayımlanan raporda 498 kiÅŸinin yaÅŸamını yitirdiÄŸini açıklansa da, günümüz tahminleri bu sayının 3,000′den fazla olduÄŸunu gösteriyor.[28] Åžehrin o günkü nüfusu olan 400,000 kiÅŸinin yarısından fazlası da evsiz kalmıştır.[29] Evsizler geçici olarak Golden Gate Parkı’na, sahile ve birçok yere geçici çadırlar kurmuÅŸlardır. Birçok insan bölgeyi terk ederek DoÄŸu Körfezi’ne göç etmiÅŸtir.
San Francisco ÅŸehrine ait en eski yerleÅŸim ile ilgili arkeolojik kanıtlar, ilk yerleÅŸimin M.Ö. 3000 yılında yapıldığını gösterir.[11] Ohlone yerlileri bölgeyi Kuzey Kaliforniya’yı 6. yüzyıl civarı ele geçirmiÅŸlerdir.[12] Bu kabilelerin bulunduÄŸu bölgelere, 16. yüzyıl’ın başından itibaren Ä°spanya tarafından göz dikildi. Böylece bölge halkı 1769′a kadar Avrupalılarla göreceli olarak iliÅŸkilerde bulundular. 1769′dan itibaren Gaspar de Portola’nın liderliÄŸini üstlendiÄŸi bir grup Yukarı Kaliforniya’yı sömürgeleÅŸtirmek için bir takım keÅŸiflerde bulundular ve San Francisco Körfez Bölgesi’nin varlığını öğrendiler.[13] Yedi yıl sonra, 1776′da, Juan Bautista de Anza tarafından yönetilen bir grup keÅŸifçi, daha sonraları José Joaquin Moraga tarafından kurulacak olan San Francisco Garnizonu için arazi belirlediler. Aynı yıl, Fransisken misyoneri Francisco Palóu, Assisili Francesco Misyonerlik Binası’nı (Mission Dolores) kurdu.[14] Ohlone yerlilerinden bir kabile olan ve bölgede çok sayıda yerleÅŸim yeri bulunan Yelamular bölgedeki misyonerlik faaliyetleri ile Katolik mezhebine geçmiÅŸtir.
Yıkılan ÅŸehir çok hızlı bir ÅŸekilde yeniden inÅŸaa edildi. San Franciscolular, ÅŸehri en kısa sürede yeniden inÅŸaa etmeyi, ÅŸehrin tamamını kare ÅŸeklinde dizayn etmeye tercih ettiler.[30] Amadeo Giannini’nin daha sonra Amerika Bankası adını alacak olan Ä°talya Bankası geçim kaynağı yok olmuÅŸ insanlara kredi verdi. Nob Hill’de yıkılan köşklerin yerine büyük oteller inÅŸaa edildi. Belediye Binası yeniden yerinde yükseldi ve ÅŸehir Panama Kanalı’nın açıldığı gün 1915′de yeniden doÄŸumunu kutladı.[31]
Günümüzde San Francisco bir uluslararası finans, ulaşım ve kültür merkezidir. Åžehir ayrıca yaz sisleri, dik kayaları, ilginç tramvay sistemi, Çin mahalleleri ve içlerinde Golden Gate Köprüsü’nü de bulunduran modern ve Viktorya Mimarisi ile popüler bir turizm merkezidir.
San Francisco güneyi dışında üç yanı denizle çevrili yaklaşık kare planlı bir yarımada üzerine kuruludur. Bu yarımadanın kuzeydoÄŸu köşesi “downtown” denilen ÅŸehir merkezidir. Downtown’dan yaklaşık 45 derece açıyla güneybatıya doÄŸru ÅŸehri ikiye ayıran Market caddesi uzanır. Market caddesinin güneyi Soma semtidir ve burada genellikle endustriyel binalar ve son on yılda yapılmıs olan loft tarzı meskenler bulunur. Market caddesinin kuzeyinde Union meydanı, çin mahallesi ve italyan mahallesi olan North Beach bulunur. çin mahallesinin batısında Nob tepesi ve onun da ilerisinde Pasifik tepeleri gözde semtlerdendir. Bu bölgeyle Market caddesinin arasında Belediye binası bulunur. Buranın batısı Japon mahallesidir. Market caddesinden yarımadanın ortasına ilerleyince kuzeyde 60′lı yılların hippi kültürünün odak noktası olan Haight-Ashbury semtine, güneyde ise ÅŸehrin gay hayatının merkezi olan Castro (Eureka Valley) semtine gelinir. Castro’nun doÄŸusunda Latin mahallesi Mission ve daha da doÄŸuda Potrero tepesi yer alır. Castro’nun güneyi Noe vadisidir. Sehrin en batısında ise Golden Gate Parkı’nın birbirinden ayırdıgı Sunset ve Richmond semtleri yer alır. San Francisco yaklaşık 11km. uzunluÄŸunda ve 11km. geniÅŸliÄŸinde oldukça kompakt bir ÅŸehirdir.
Bölge, 1821′de Ä°spanya’dan bağımsızlığını kazanarak Meksika’nın bir parçası haline geldi. Meksika yönetimi altındaki bölgede misyonerlik faaliyetleri kademeli olarak azaltıldı ve bölge özelleÅŸtirildi. 1835′te Ä°ngiliz William Richardson bölgenin ilk bağımsız çiftliÄŸini Portsmouth Meydanı civarına kurdu.[15] . Richardson, bölgenin belediye baÅŸkanı Francisco de Haro ile bölgenin planlamasını yaptı ve bölgeyi Yerba Buena adıyla Amerikan yerleÅŸimcilerine açtı. Komodor John D. Sloat, Meksika-Amerika Savaşı savaşı sırasında, 7 Temmuz 1846′da Kaliforniya’yı BirleÅŸik Devletler’e katmak istedi ve Yüzbaşı John B. Montgomery bu amaca iki gün sonra ulaÅŸtı. Yerba Buena adı ertesi yıl San Francisco olarak deÄŸiÅŸtirildi[16] ve Meksika bölgeyi savaÅŸ sonunda resmi olarak BirleÅŸik Devletler’e terk etti. San Francisco tersane ve liman açısından bir cazibe merkezi olmasına raÄŸmen zorlu coÄŸrafyası ile hala küçük bir yerleÅŸim merkeziydi.[17]
II. Dünya Savaşı boyunca San Francisco Tershanesi Pasifik Cephesi’ne yapılan operasyonlar için merkez konumuna geldi.[33] SavaÅŸ yüzünden birçok insan askere alındı. SavaÅŸ sonrasında göreve gidenler geri döndü ve bunların yerine çalışmaya gelenlerin çoÄŸu ÅŸehirde kalmayı tercih ettiler. BirleÅŸmiÅŸ Milletler tarafından hazırlanan BirleÅŸmiÅŸ Milletler SözleÅŸmesi 1945 yılında San Francisco’da imzalandı. Yine Japonya ile savaşı bitiren antlaÅŸma 1951 yılında bu kentte imzalanmıştır.
Åžehir, San Francisco Yarımadası’nın kuzeyine kurulmuÅŸtur. Åžehrin batısında Büyük Okyanus, kuzey ve doÄŸusunda ise San Francisco Köfrezi bulunur.
1776 yılında Ä°spanyollar, bugün Golden Gate köprüsünün bulunduÄŸu yere bir kale ve adı Assisili Francesco ile anılan bir Hıristiyan Misyoner binası. 1848′de baÅŸlayan Kaliforniya Altına Hücum döneminde ÅŸehir çok hızlı bir ÅŸekilde büyüdü ve kısa sürede Batı Kıyısı’nın en büyük ÅŸehri konumuna ulaÅŸtı. San Francisco 1906 yılında meydana gelen yıkıcı deprem ve yangınlarla adeta yok oldu, fakat kısa sürede tekrar inÅŸa edildi. II. Dünya Savaşı boyunca San Francisco Pasifik Cephesi’ne çok sayıda asker göndermiÅŸtir. SavaÅŸtan sonra; görevdeki askerlerin dönüşü, büyük göç dalgası, bölgedeki liberalcilik akımı ve diÄŸer faktörlerle ÅŸehir hızla büyümüştür. GeliÅŸen hippi akımı, gay hakları hareketi ile San Francisco, BirleÅŸik Devletler içerisinde liberalizmin adeta kalesi durumuna gelmiÅŸtir.
Kaliforniya Altına Hücumu bir sel gibi altın arayıcılarını bölgeye çekti. Altın arayıcıları San Francisco’dan, ÅŸehrin hısım ÅŸehri Benicia’ya kadar biriktiler.[18] Bölgenin çok sayıda insan çekmesiyle 1848′de 1.000 civarı olan nüfus 1849′da 25.000′e ulaÅŸmıştı.[19] Zenginlik vaadi o kadar büyüktü ki San Francisco limanına ulaÅŸan gemi tayfaları, limana gelir gelmez gemilerini yüzüstü bırakarak hızla limandan uzaklaşıyor; altın aramaya koyuluyorlardı.[20] Kaliforniya kısa sürede imtiyazlı eyalet oldu ve BirleÅŸik Devletler Ordusu San Francisco Körfezi’nin güvenliÄŸini saÄŸlamak amacıyla Golden Gate bölgesinde Fort Point Kalesini ve Alcatraz Adası’na bir hisar kurdu. Bölgede gümüşün bulunması ile nüfus inanılmaz derecede arttı.[21] Sürekli ÅŸehre gelen madenciler ile ÅŸehir geniÅŸ bir alana yayıldı. Kanunsuzluk yaygın hale geldi ve ÅŸehrin Barbary Coast kısmı cinayet, fuhuÅŸ ve kumarıyla kötü bir nam saldı.[22]
San Francisco ÅŸehri, 2008 sonlu tahmini 808,976[6] nüfusu ile Kaliforniya eyaletinin dördüncü; Amerika BirleÅŸik Devletleri’nin ise on ikinci büyük ÅŸehridir. Eyalet içinde en fazla; ülke çapında ise on ikinci[7] nüfus yoÄŸunluÄŸuna sahip ÅŸehirdir.[8] Åžehir, yedi milyonun üzerinde nüfusu olan San Francisco Körfez Bölgesi’nin ana ÅŸehridir.[9][10]
1990′ların sonuna kadar olan süreçte internet teknolojisinin geliÅŸmesi yeni bir iÅŸ sahasının oluÅŸmasına ve birçok yeni ÅŸirketin açılmasına vesile oldu. Yatırımcıların ve bilgisayar mühendislerinin, daha sonra satış ve pazarlama uzmanlarının ÅŸehre göçü ile sosyal manzara deÄŸiÅŸti. Åžehrin fakir bölgeleri hızla zenginleÅŸti. 2001 yılında geliÅŸen olumsuz olaylarla, kurulmuÅŸ birçok ÅŸirket battı ve bu ÅŸirketin elemanları ÅŸehri terk etti. Buna karşın yüksek teknoloji ve yatırımcılık, San Francisco ekonomisinin dayanak noktasını oluÅŸturmaya devam etmektedir.[40]
1989 Loma Prieta depremi, Körfez Bölgesi’nde yıkıma ve yaÅŸam kayıplarına neden oldu. Deprem San Francisco’da özellikle Marina ve South of Market bölgelerindeki binalarda hasara neden oldu. Embarcadero Çevre yolu ve Merkezi Çevre yolu çöküntülere uÄŸradı. Bütün bunlar; ÅŸehirin tarihi bölgelerini ıslah etmesine neden oldu.
Takip eden yıllarda ÅŸehir finansal bir merkez olma durumunu saÄŸlamlaÅŸtırdı; 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı gerçekleÅŸtiÄŸinde hiçbir San Francisco menÅŸeli banka batmadı.[32] Gerçekten de kriz San Francisco’yu teÄŸet geçmiÅŸti. Krizin tepe noktasında dahi San Francisco, iki devasa mühendislik projesini; San Francisco – Oakland Körfez Köprüsü’nü ve Golden Gate Köprüsü’nü sırasıyla 1936 ve 1937 yıllarında bitirmiÅŸti. Bu periyotta daha önceleri askeri amaçla kullanılan Alcatraz, yüksek derecede suç iÅŸleyen Al Capone gibi mahkumlara ev sahipliÄŸi yapan bir cezaevine dönüştürüldü. San Francisco yeniden kazandığı azametini Dünya Fuarı’nı gerçekleÅŸtirerek göstermiÅŸtir.
1950′ler ve 60′larda, kentsel dönüşüm projesiyle özellikle ÅŸehrin batı tarafında geniÅŸ bir yıkım ve yeniden inÅŸaa gerçekleÅŸti. Daha önceleri vatandaÅŸlar tarafından karşı çıkılan ve yapımı durdurulan çevre yolu projeleri hayata geçirildi.[34] 1972 yılında Transamerica Piramidi yapıldı[35] ve 1980′lerdeki ManhattanlılaÅŸma ile ÅŸehir merkezi bölgelerinde yüksek yapılı gökdelenler yükseldi.[30] Bölgedeki liman aktiviteleri Oakland’a kaydı ve ÅŸehir turizme döndü. Turizm ÅŸehir ekonomisinin en önemli gelir kalemi oldu. Banliyölerdeki hızlı büyüme ile San Francisco büyük bir demografik deÄŸiÅŸime uÄŸradı. Åžehirdeki en büyük grup olan beyaz nüfus ÅŸehri terk etti ve BirleÅŸik Devletler’e Asya ve Latin Amerika’dan yeni göç eden insanlar ÅŸehrin en büyük nüfus grubunu oluÅŸturdular.[36][37] Bu süreçte San Francisco karşıt kültürlerin kavÅŸağı konumuna geldi. 1950′lerde Beat KuÅŸağı San Francisco Rönesansı’nı gerçekleÅŸtirdiler ve North Beach semtine yerleÅŸtiler.[30] 1960′lar boyunca Hippiler Haight-Ashbury’de toplandılar ve 1967′de Summer of Love’da doruk noktalarına ulaÅŸtılar.[38] 1970′lerde ÅŸehir gay hakları hareketinin merkezi konumuna geldi. The Castro kent bölgesi, gay belediyesi haline geldi.[39]
Kaynak: http://tr.wikipedia.org/wiki/San_Fransisko