mucitlerden Michael Faraday
Michael Faraday, (d. 22 Eylül 1791, Newington, Surrey – ö. 25 Ağustos 1867, Londra), İngiliz fizik ve kimya bilgini.
19. yüzyılın en büyük bilimadamlarından biridir. Elektromanyetik indüklemeyi, manyetik alanın ışığın kutuplanma düzlemini döndürdüğünü buldu. Elektrolizin temel ilkelerini belirledi. Klor gazını sıvılaştırmayı başaran ilk kişidir ve elektrik motorunu icat etmiştir.
Konu başlıkları
|
Çocukluğu
Ä°ngiltere’nin kuzeyinden 1791 başında Newington köyüne iÅŸ aramak amacıyla gelmiÅŸ bir demirci ile bir köylünün dört çocuÄŸundan biri olan Faraday ekonomik nedenlerle uzun süreli bir eÄŸitim alamadı. Ailesi Sandemancılar adı verilen bir tarikatın üyesiydi. Faraday daha ziyade kendi kendine yetiÅŸmiÅŸ bir bilim adamıdır. Kilisenin pazar okulunda okuma yazma ve hesap öğrendi. Küçük yaÅŸta gazete dağıtıcısı olarak çalışmaya baÅŸladı.
On dört yaşında bir ciltçiye çırak olarak girdi. 1813 Mart ayına kadar devam ettiÄŸi bu iÅŸte ciltlenmek üzere getirilen kitapları okuyarak bilgisini geniÅŸletmeye baÅŸladı. Bu sayede gençliÄŸinde pek çok kitap okudu. Bilhassa fizik kitaplarını büyük bir heves ve arzuyla okuyordu. Encyclopedia Britannica’nın üçüncü baskısındaki elektrik maddesinden özellikle etkilendi. Eski ÅŸiÅŸeler ve hurda parçalardan yaptığı basit bir elektrostatik üreteçten yararlanarak deneyler yapmaya baÅŸladı. Gene kendi yaptığı zayıf bir Volta pilini kullanarak elektrokimya deneyleri gerçekleÅŸtirdi.
Bilimsel Kariyerinin Başlaması
Londra’da bulunan Kraliyet Enstütüsü’nde kimyacı Sir Humphrey Davy tarafından verilen kimya konferanslarına katılma olanağı buldu. Konferanslarda tuttuÄŸu notları ciltleyerek iÅŸ isteyen bir mektupla birlikte Davy’ye gönderdi ve 1813′te Davy’nin desteÄŸiyle kimya asistanı oldu. Ekim 1813 ile Nisan 1815 tarihleri arasında Fransa, Ä°talya ve Ä°sviçre gezisinde Davy’ye refakat etti. 1820′de Davy’nin yanından yardımcılık görevinden ayrıldı. 1825′te laboratuvar müdürlüğüne getirildi. 1833′te enstitüye ders verme mecburiyeti olmaksızın kimya profesörü olarak tayin edildi. Hayatının tümünü enstitünün çalışmalarına adadı.
Manyetik Etki Çalışmaları
1820 yıllarında fen alimleri çalışmalarına daha ziyade elektriÄŸe ait konularda ağırlık vermiÅŸlerdi. Bunlardan en önemlileri Volta‘nın elektrik pili ve Hans Christian Ørsted’in elektrik akımından üretilen manyetik mıknatıslı güç kaynağı idi. Ørsted 1820′de bir telden geçen elektrik akımının tel çevresinde bir manyetik alan oluÅŸturduÄŸunu bulmuÅŸtu. Fransız fizikçi Andre Marie Ampere de tel çevresinde oluÅŸan manyetik kuvvetin dairesel olduÄŸunu gerçektede tel çevresinde bir manyetik silindir oluÅŸtuÄŸunu göstermiÅŸti. Bu durumda soyutlanmış bir manyetik kutup elde edilebilir ve akım taşıyan bir telin yakınına konursa telin çevresinde sürekli olarak bir dönme hareketi yapması gerekecekti.
Elektrik enerjisinden manyetizma üretildiÄŸinden bu yana fen adamlarının en büyük düşüncesi, “Manyetizmadan elektrik enerjisi elde edilebilir mi?” sorusu olmuÅŸtu. Bu, fen ilimleri tarihinde en büyük mesele haline geldi. Faraday, zaman zaman bu mesele üzerinde çalıştı. Bu arada ilk ilmi keÅŸfini de gerçekleÅŸtirmiÅŸ oldu. Bir mıknatıs etrafında tersine karşılıklı dönebilen bir kablo sistemi geliÅŸtirdi ve böylece ilk defa elektrik enerjisi mekanik enerjiye dönüştürülmüş oldu. Bu keÅŸif, elektrik motorlarının esası kabul edildi.
Elektrik Çalışmalarına Dönüş
1831′de yeniden kimyadan elektriÄŸe döndü. Bundan sonraki deneylerinin en önemlisi galvanometreye bir kablo bobini baÄŸlayarak küçük elektrik akımlarını ölçmeye yarayan bir alet yapmasıydı. Bu kablo, bir mıknatısa deÄŸdirildiÄŸinde galvanometrenin iÄŸnesi hareket ediyor, kabloyu ayırdığında iÄŸne ters yöne hareket ediyordu. Böylece Faraday manyetizmadan elektrik enerjisi elde etmenin yolunu bulmuÅŸ oldu. Mekanik enerjiyi bir mıknatıs yardımıyla elektriÄŸe dönüştürdü. Bu, elektrik jeneratörlerinin esası oldu.
Faraday manyetik etkiyle ilgili deneyleri gerçekleştirip sonuçlarını bilim dünyasına sunarken elektriğin farklı biçimlerde ortaya çıkan türlerinin niteliği konusunda kuşkular belirmişti. Elektrikli yılan balığının ve öteki elektrikli balıkların saldığı, bir elektrostatik üretecin verdiği bir pilden ya da elektromagnetik üreteçten elde edilen elektrik akışkanları birbirinin aynı mıydı? Yoksa bunlar farklı yasalara uyan farklı akışkanlar mıydı? Faraday araştırmalarını derinleştirince iki önemli buluş gerçekleştirdi.
Elektriksel kuvvet kimyasal molekülleri, o güne deÄŸin sanıldığı gibi uzaktan etkileyerek ayrıştırmıyordu, moleküllerin ayrışması iletken bir sıvı ortamdan akım geçmesiyle ortaya çıkıyordu. Bu akım bir pilin kutuplarından gelsede, ya da örneÄŸin havaya boÅŸalıyor olsada böyleydi. Ikinci olarak ayrışan madde miktarı çözeltiden geçen elektrik miktarına dorudan bağımlıydı. Bu bulgular Faraday ‘ı yeni bir elektrokimya kuramı oluÅŸturmaya yöneltti. Buna göre elektriksel kuvvet, molekülleri bir gerilme durumuna sokuyordu.
1839′da elektriÄŸe iliÅŸkin yeni ve genel bir kuram geliÅŸtirdi. Elektrik madde içinde gerilmeler olmasına yol açar. Bu gerilmeler hızla ortadan kalkabiliyorsa gerilmenin ard arda ve periyodik bir biçimde hızla oluÅŸması bir dalga hareketi gibi madde içinde ilerler. Böyle maddelere iletken adı verilir. Yalıtkanlar ise parçacıklarını yerlerinden koparmak için çok yüksek deÄŸerde gerilmeler gerektiren maddelerdir.
Faraday, ayrıca mıknatıs kutupları arasında döndürdüğü bir bakır yuvarlak ile devamlı bir akım elde etmeyi de baÅŸardı. 1832 ve 1833′te elektrolizin iki temel kanununun formüllerini buldu. 1840 yılında ışık enerjisi ile elektromanyetik enerjinin birbirine çok benzer, hatta aynı olduÄŸu kuramını geliÅŸtirdi.
Son Yılları
Sekiz yıl boyunca aralıksız süren deneysel ve kuramsal çalışmaların sonunda 1839′da saÄŸlığı bozulan Faraday bunu izleyen altı yıl boyunca yaratıcı bir etkinlik gösteremedi. AraÅŸtırmalarına ancak 1845′te yeniden baÅŸlayabildi. 1855′ten sonra Faraday’ın zihinsel gücü azalmaya baÅŸladı. Ara sıra deneysel çalışmalar yaptığı oluyordu. Kraliçe Victoria bilime büyük katkılarını göz önüne alarak Faraday’a Hampton Court’ta bir ev bağışladı.
25 AÄŸustos 1867′de öldü.