ABD

(Satın alma gücü paritesi)Amerika BirleÅŸik Devletleri, (Ä°ngilizce: United States of America, Ä°spanyolca Estados Unidos de America) , BirleÅŸik Devletler (Ä°ngilizce: United States), ABD (USA) ya da kısace Amerika (America) olarak da bilinir, elli tane eyalet ve bir tane federal bölgeden oluÅŸan bir federal anayasal cumhuriyettir. Ãœlkenin çoÄŸu (48 tane eyaleti olan Kıta ABD’si ve ülkenin federal bölgesi olan Washington, D.C.), Kuzey Amerika’nın ortasında, Büyük Okyanus ve Atlas Okyanus’un arasında bulunmaktadır. Kuzeyinde Kanada, güneyinde ise Meksika ile sınır paylaÅŸmaktadır. Alaska eyaleti, kıtanın kuzeybatısında bulunarak doÄŸusunda Kanada ve batısında Bering BoÄŸazı’nın öbür tarafında bulunan Rusya’nın arasında bulunmaktadır. Hawaii eyaleti, Büyük Okyanus’un ortasında bulunan bir takımadadır. Ayrıca Karayipler ve Büyük Okyanus’unda bulunan birçok denizaşırı toprağı var. Resmi kuruluÅŸ tarihi 4 Temmuz 1776′dır.DoÄŸuda Atlas Okyanusu’ndan batıda Büyük Okyanus’a kadar 4.500 km geniÅŸliÄŸindedir.^[1] Alaska ve Hawaii’yi de içine alan Amerika BirleÅŸik Devletleri’nin 9 milyon kilometrekareden fazla yüzölçümü vardır. Hawaii ise, Büyük Okyanus’ta olup, kıta üzerindeki Amerika BirleÅŸik Devletleri’nden 3.200 kilometre uzaklıktadır. Alaska 50 eyaletin içinde yüzölçümü en fazla olanıdır. Ãœlkenin güney tarafında bulunan Teksas bu bakımdan ikinci sırada gelmektedir.Amerika Kıtası’nın 1492′de Avrupalılarca keÅŸfinden sonra Ä°spanyollar, Portekizliler, Fransızlar ve Ä°ngilizler, buradaki yerli halkların aleyhine toprak sahibi oldular. Ä°ngilizler, Amerika’daki topraklarını geniÅŸlettikten sonra, Ä°ngiltere baÅŸta olmak üzere çeÅŸitli ülkelerden göçmenler alıp buralara yerleÅŸtirerek koloniler kurdular.18. yüzyıl ortalarında, bu kolonilerin sayısı 13′e yükseldi ve bu Onüç Koloni, Amerika BirleÅŸik Devletleri’nin temelini oluÅŸturdu.^[2]Amerika Kıtası insanlar için yeni olanaklar ve yeni bir hayat saÄŸladı. Daha sonra, bu koloni sistemi sömürgecilik politikasına dönüştü. Ä°ngiliz kolonileri BirleÅŸik Krallık’a endüstri konusunda hizmet ediyordu. Ä°ngilizler kolonilerden vergi alıyordu.^[3] Koloniler zaman içinde Ä°ngiliz devletinden farklı bir kimlik geliÅŸtirmeye baÅŸladı. Nüfus hızla büyüyor, tarıma dayalı ekonomi geliÅŸiyor, iÅŸ adamları ticari ataklarda bulunuyordu. Dinsel yapıda da farklılık vardı. Avrupa’dan gelenler tutucu bir protestanlık geliÅŸtirmiÅŸti.Yönetimleri de Ä°ngilizlerden farklıydı. Kolonilerin her birinde (Pensilvanya dışında)^[4],iki yasama meclisi bulunuyordu. Kolonileri temsil eden alt meclisin üyeleri mal sahipleri tarafından seçiliyor, Krallığı temsil eden üst meclis üyeleri ise Ä°ngiliz Kralı’nın tarafından tayin ediliyordu. Kolonilerde yaÅŸayanlar aynı zamanda mahkemeler kurmuÅŸtu ve Ä°ngiltere hukuk sistemini uyguluyordu.1756-1763 yılları arasında Ä°ngiltere’nin Avusturya, Fransa ve Rusya ittifakıyla yaptığı savaÅŸlar (Yedi Yıl SavaÅŸları), Ä°ngiliz maliyesi üzerinde ciddi bir yük oluÅŸturmuÅŸtu. Ä°ngiltere malî yükünü gidermek amacıyla yeni vergiler koyması, Amerika’daki kolonilerin tepkisiyle karşılaÅŸtı.^[5] Koloniler yüksek vergiler ödeyip, karşılığında hiç bir ÅŸey alamamaktan rahatsızlardı. Tütün ihracatına gelen ek vergiyle koloniler, 18. yüzyıl ortalarından beri kazanmaya hazır oldukları bağımsızlık mücadelesini hayata geçirdiler. Savaşın baÅŸlarında George Washington, Thomas Jefferson tarafından kaleme alınan ve özgürlük isteklerini dile getiren Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi’ni yayınladı.Altı yıl süren savaÅŸ sonunda, George Washington komutasındaki koloni güçleri tarafından yenilgiye uÄŸratılan Ä°ngiltere geri çekilmiÅŸ ve 1783 yılında 13 koloninin bağımsızlığını kabul etmiÅŸtir. Bağımsızlıklarını ilan eden koloniler, içiÅŸlerinde serbest eyaletlerden oluÅŸan Amerika BirleÅŸik Devletleri’ni kurdular (1787). 1789′da Anayasanın tamamlanıp onaylanmasıyla yeni bir ulus ve Amerikan üst kimliÄŸi doÄŸdu. Amerikan bayrağındaki 50 yıldız, 50 eyaletleri simgelemektedir.Amerika BirleÅŸik Devletleri, ülkeyi anayasayla yöneten bir BaÅŸkanın seçimle iÅŸ başına geldiÄŸi ilk modern demokratik cumhuriyettir. Bu manada Fransız devriminin de öncüsü olmuÅŸtur.Bu sistem 18. yüzyıl dünyasında eÅŸitlik, insan halkları, adil yargılama ve kuvvetler ayrılığı gibi kavramların gündeme gelmesini saÄŸlamıştır.ABD doÄŸal kaynaklarının zenginliÄŸi, genç ve dinamik bir insan gücüne sahip olması nedeniyle 19. yüzyıl boyunca hızla sanayileÅŸti. Ancak 1861-1865 yılları arasında çıkan Amerikan İç Savaşı ülkeyi parçalanma tehditi altına soktu. SavaÅŸ kuzeydeki eyaletlerin baÅŸarısıyla sonuçlandı ve ABD tekrar hızlı bir geliÅŸme dönemine girdi. 20. yüzyıl baÅŸlarında çıkan I. Dünya Savaşı’nın Ä°tilaf Devletleri tarafından kazanılmasında önemli bir rol oynadı. II. Dünya Savaşı’nda da Almanya, Ä°talya ve Japonya’ya karşı büyük bir baÅŸarı kazanan ABD artık bir süpergüç haline gelmiÅŸti.Bu iki dünya savaşından sonra dünya ülkeleri iki kutuba ayrıldılar. SoÄŸuk SavaÅŸ adıyla anılan bu dönemde ABD NATO örgütü çatısı altında Batı BloÄŸunun liderliÄŸini üstlenirken, Sovyetler BirliÄŸi DoÄŸu BloÄŸunun (VarÅŸova Paktı) lideri durumundaydı. SoÄŸuk SavaÅŸ yılları boyunca ABD baÅŸta Kore Savaşı ve Vietnam Savaşı olmak üzere birçok savaÅŸlara katıldı. 1989 yılında Berlin Duvarı’nın yıkılışı ardında SoÄŸuk SavaÅŸ sona erdi. 1990 yılında Irak’ın Kuveyt’i iÅŸgal etmesi üzerine çıkan I. Körfez Savaşı’nda ABD Irak ordusunu yendi. ABD 1994 yılında NATO ülkelerinin yardımıyla Bosna Savaşı’na müdahele etti. 2001 yılında New York ve Washington, DC gibi büyük ABD kentleri 11 Eylül 2001 Saldırılarına sahne oldu. Bu saldırılara yanıt olarak ABD 2001 yılında Afganistan Savaşı ve 2003 yılında da Irak Savaşı’nı baÅŸlattı. Bu savaÅŸlar halen tam olarak sonuçsuz bir ÅŸekilde devam etmektedir.Amerika BirleÅŸik Devletleri’nin iklimi sürekli deÄŸiÅŸkenlik gösterir.DoÄŸu ve batı kıyılarındaki sıradaÄŸlar, okyanusların iç kısımların iklimine tesir etmesini önlediklerinden, bu kıyı ÅŸeritleri hariç bütün ülkede karasal iklim hakimdir.Orta kısımlar çok yüksek olduÄŸundan, mevsimler arasında pek fazla sıcaklık farkı yoktur. Yaz mevsiminde orta bölgelere alçak basınç hakim olmasına raÄŸmen, okyanustan gelen nemli hava Appalachianlar tarafından engellenmediÄŸi için orta bölgeler yaz mevsiminde bol bol yağış alırlar. Batı taraflarında ise yağış daha azdır.Atlantik Okyanusu’na kıyı olan ÅŸeridin güney kısmı nisbeten yağışlı ve ılıman olmasına raÄŸmen, kuzeyi daha serin olup kışları pek ÅŸiddetli geçer.Meksika körfezine bakan güney kısım açık ve düz olduÄŸundan bu kısımlarda tropikal iklim hakimdir. Burada yazlar sıcak, kışlar ise ılımandır. Her mevsimde bol yağış görülür. Alaska kıyı ÅŸeridi, denizden etkilenen bir iklime sahip olmasına raÄŸmen, iç kısımlarında çok ÅŸiddetli soÄŸuklar görülür.Amerika BirleÅŸik Devletleri 50 eyaletten meydana gelen bir federal birliktir. Ulusal hükümetin merkezi, District of Colombia’dır. Anayasa, ulusal hükümetin bünyesinin ana hatlarını tesbit eder. Yetkileri ile faaliyetlerini belirtir. Kendine has anayasa ve yetkilere sahip olan her eyalet de öteki iÅŸlerden sorumludur. Her eyalet; yönetim bakımından ÅŸehir, kasaba, nahiye ve köylere ayrılmıştır. Her eyaletin seçimle gelmiÅŸ kendi valileri vardır.Amerika’da hükümet, halk hükümetidir; halk tarafından kurulur. Kongre üyeleri, baÅŸkan, eyalet yetkilileri, kasaba ve ÅŸehirleri yönetenler halk tarafından seçilir. Hakimler de, doÄŸrudan doÄŸruya halk tarafından seçilir veya seçilmiÅŸ yetkililer tarafından tayin edilir. Kamu görevlileri, görevlerini iyi yapmadıkları veya kanunları ciddi bir ÅŸekilde ihlal ettiklerinde görevden uzaklaÅŸtırılabilirler.Anayasa, kiÅŸilerin hak ve hürriyetlerini teminat altına almaktadır. Bu hak ve hürriyetler, 1791 de anayasaya eklenen ve Ä°nsan Hakları Beyannamesi adı verilen ilk on deÄŸiÅŸiklikte belirtilmektedir.Anayasa, hükümetin yetkilerini üçe ayırmıştır: Başında baÅŸkan olan yürütme, Senato ve Temsilciler Meclisi olmak üzere kongrenin her iki kanadını ihtiva eden yasama ve baÅŸta yüksek mahkeme olmak üzere yargı. Anayasa, her birinin yetkisini sınırlamakta ve birinin gereÄŸinden fazla yetki sahibi olmasını engellemektedir.Eyalet hükümetlerinde de, sistem, federal hükümet sisteminin hemen hemen aynısıdır.Genelde ülke yönetiminde hep Cumhuriyetçiler üstündür.1993-2001 yılları arasında Demokratlar hem Temsilciler meclisinde hem de Beyaz Sarayda üstünlük kurdular.2001 ve 2004 seçimlerinde kazanan cumhuriyetçiler oldu. 2004 Senato Yenileme Seçimlerinde sonuçlar şöyleydi; Cumhuriyetçiler: 232,Demokratlar: 202, Bağımsız: 1. 2006 Seçimlerinde ise çoÄŸunluk Demokratlardaydı; Demokratlarlar: 232,Cumhuriyetçiler: 202. T.Meclisi baÅŸkanlığına Demokrat Nancy Pelosi Seçildi.Her eyalette yürütme kuvvetinin başında bir vali vardır. Eyalet hükümetleri düzeni koruma, çocuk ve gençlerin eÄŸitimi, yol inÅŸaatı gibi iÅŸlere bakar. Federal hükümet, milli ve milletlerarası ve birden fazla eyaleti ilgilendiren meselelerle uÄŸraşır. VatandaÅŸların günlük hayatını etkileyen kanunlar, ÅŸehir ve kasabalardaki polis teÅŸkilatı tarafından uygulanır. FBI diye bilinen Federal SoruÅŸturma Bürosu; eyalet sınırlarını geçen suçluları, federal kanunlara aykırı hareket edenleri araÅŸtırır ve takib eder.Amerika BirleÅŸik Devletleri BaÅŸkanı, genel seçimle dört yıllık bir süre için seçilir. Seçilen BaÅŸkan, sürenin sonunda bir devre daha seçilebilir. BaÅŸkanın Amerika da doÄŸmuÅŸ ve yaşının en az otuz beÅŸ olması gerekir. Yılda 200.000 dolar üzerinde maaÅŸ ve ilaveten masrafları için de 50.000 dolar alır; fakat bunların toplamı üzerinden gelir vergisi öder. Ayrıca seyahat ve misafir ağırlama masrafı olarak vergiye tabi olmayan 100.000 dolar alır.BaÅŸkan, kongre tarafından onaylanmış bir kanun tasarısını veto eder veya bunu imzalamayı reddederse; kongrenin her iki kanadı tarafından üçte iki oyla alınan bir karar bu vetoyu hükümsüz kılar ve tasarı kanunlaşır. BaÅŸkan; federal hakimleri, büyükelçileri, yüzlerce hükümet yetkilisini tayin eder. BaÅŸkanın ölümü, istifa etmesi veya kalıcı olarak sakatlanması halinde görevi seçime kadar baÅŸkan yardımcısı yürütür.BirleÅŸik Amerika Anayasası uyarınca, görev süresi tamamlanmamış bir BaÅŸkan, ancak görevi kötüye kullandığı iddiasının, yeterli delile dayanılarak, Temsilciler Meclisinde üyelerin üçte iki çoÄŸunluÄŸunun tasdik etmesi ile görevden alınabilir. Bugüne kadar yalnız bir Amerikan BaÅŸkanı görevi kötüye kullanmakla suçlanmıştır. O da 1868 de muhakeme edilerek beraat eden Andrew Jackson dır. Ancak 1974 te BaÅŸkan Richard Nixon dahil, yüksek makamda birçok yetkilinin karıştığı seçim kampanyasında kanundışı para toplama olayı mahkemeye intikal etti. Watergate olarak adlandırılan bu olayda Nixon, mahkemeye çıkmadan istifa etti ve yerine Gerald Ford geçti.Yasama kolu olan Kongre; Senato ve Temsilciler Meclisi’nden meydana gelir. Senatörler 6 yıl, Temsilciler Meclisi üyeleri ise iki yıl için seçilirler. Senatör ve Temsilciler aday olmak istedikleri sürece tekrar seçilebilirler.Elli eyaletin her biri, Kongre ye iki senatör gönderir. Senatonun üçte biri, her iki yılda bir seçilir. Senatör seçilmek için adayın otuz yaşını doldurması ve seçilmesinden en az dokuz yıl önce Amerikan vatandaşı olmuÅŸ bulunması ÅŸarttır.Temsilciler Meclisinin 435 üyesi vardır. Her eyalet, kendi nüfus oranına göre belli sayıda üyeye sahiptir. Eyaletler aÅŸağı-yukarı eÅŸit nüfuslu seçim bölgelerine ayrılır ve her bölgenin seçmenleri Kongre ye bir temsilci üye seçerler. Bir üyenin en az yirmi beÅŸ yaşında ve en az yedi yıllık Amerikan vatandaşı olması gerekir.Bir tasarının kanun olabilmesi için hem Senato hem de Temsilciler Meclisi tarafından tasdik edilmesi gerekir.Ãœlkenin kuruluÅŸundan beri dış siyasetin yönetiminde baÅŸlıca söz sahibi BaÅŸkan olmuÅŸtur. Bununla birlikte, yetkileri sınırsız deÄŸildir. GiriÅŸtiÄŸi taahhütlerin Kongre tarafından tasdik edilmesi gerekir.Amerika, BirleÅŸmiÅŸ Milletlerin Anayasası uyarınca kurulan Kuzey Atlantik AnlaÅŸması TeÅŸkilatı (NATO), Amerika Devletleri TeÅŸkilatı (OAS) gibi bölge savunma gruplarına ve barış ile geliÅŸmeyi destekleyen diÄŸer kuruluÅŸlara da katılmıştır.Amerika BirleÅŸik Devletleri nüfusunun ABD Sayım Bürosuna göre 11.2 milyon kaçak göçmende dahil olmak üzere 306.719.000 kiÅŸidir.Amerika Dünyanın en kalabalık 3. ülkesidir,Ä°lk sırada Çin ve ardında Hindistan bulunmaktadır.Nüfus artışı AB’ye göre daha fazladır.ABD’nin nüfus artış oranı %0.89, AB Ãœlkeleri’nin ise %0.16 dır.Dünya ortalamasına göre daha düşüktür.ABD, dünyada Çin ve Hindistan’dan sonra en büyük 3. nüfusa sahiptir(2007 315 milyon).ABD bir göçmenler ülkesidir. Göçmenler tarafından kurulmuÅŸ ve geliÅŸmiÅŸtir. Hâlâ dünyanın en çok göç alan ülkesidir. Amerika BirleÅŸik Devletleri’nin 4 Temmuz 1776′deki bağımsızlığından hemen önce nufus yaklaşık 2.5 milyon kadardı. (%95 beyaz Avrupa, %5 zenci Afrika) Bu beyaz nüfusta en büyük pay Ä°ngilizlerin, sonra Almanların ve 3. olarak Ä°skandinav ülkelerinindi.(Ä°sveç, Norveç) Bu milletler ilk 3 grubu oluÅŸturmaktaydılar.(Dini olarak %98 Protestan, %2 Katolik) 1620-1770 yılları arasında bu ilk gelenler karşılıklı evlilikler ve din birliÄŸi sayesinde bugun Beyaz Amerikalı dediÄŸimiz (Anglo-protestan) siyasette ve iÅŸ dünyasında hakim konumda olan Amerikan ulusunun ana çekirdeÄŸini oluÅŸturdular.2008 yılına kadar seçilen bütün ABD baÅŸkanları bu gruba dahildir.1870-1920 yılları arası 2.göç dalgasının oluÅŸtuÄŸu yıllardır. Bu yıllarda yukarda adı geçen devletlerden göçler devam etmektedir,fakat yoÄŸunluk Katolik ve Ortodoks Avrupalılara(Ä°talyanlar,Yunanlılar,Ermeniler,Ruslar,Lehler,Avusturya-Macaristan,Sırplar,Yahudiler )ve Ä°rlandalılara kaymıştır. 1880 yıllında nufus 60 milyona yaklaÅŸmıştır.(1950′de %86 beyaz Avrupa, %9 zenci Afrika, %3 Hispanik (latin Amerikalı), %2 Yahudi Dini olarak %74 protestan, %20 katolik, %3 Musevi, %2 ortodoks, %1 budist) ABD’nin nüfusu 1935′te 100 milyon,1970′de 200 milyon,2005′de 300 milyona ulaÅŸmıştır.3. göç dalgası 1970′lerin sonunda baÅŸlamıştır ve halen sürmektedir. Bu göç dalgası daha çok çeÅŸitlilik göstermektedir. Asya’dan, OrtadoÄŸu’dan, eski komünist ülkelerden, Latin ülkelerinden özelikle Meksika ve Karayipler’den gelen yoÄŸun Hispanik-Latin Amerika göçüdür(yılda yaklasık 800.000 ile 1.5 milyon arası) 2006 sayımına göre nüfusu 1 milyon ya da üzerinde olan 32 tane grup vardır. Nufusun çoÄŸunluÄŸu (%65) beyaz ve Avrupalı,%15′i Hispanik-Latin Amerikalıdır. Nüfusun %12′si zenci Afrika, %4′ü Asya kökenli, %3 yahudi, %1′i Amerikan Yerlisi’dir. Dini olarak ise; %60 protestan, %25 katolik, %5 ateist ya da hiçbir dine baÄŸlı olmayan, %3.2 ortodoks, %3 musevi, %1.2 diÄŸer dinler, %1.3 budist, %0.7 müslüman, %0.6 Hindu ÅŸeklinde bir dağılım vardır.
Ãœyeler:
Kaynak: http://tr.wikipedia.org/wiki/Amerika_Birle%C5%9Fik_Devletleri